Het beste wat ik dit jaar aan iemand gaf, gebeurde op een gang, niet in een training.
Ik kwam er alleen achter omdat ze me een mail stuurde toen ze al bijna de deur uit was.
Het beste wat ik dit jaar gaf, gebeurde op een gang
Ze was stagiaire uit Taiwan en rondde haar tijd bij ASML af. Ze zat niet in de training. Ze ondersteunde de programma's vanaf de zijkant, en tussen de sessies door raakten we in gesprek. Over Taiwan. Over Nederland. Over de kleine manieren waarop mensen uit verschillende landen dezelfde kamer volstrekt anders lezen.
Dat soort gesprekken staat nergens in een programma. Ze staan niet in de opdracht, niet in de planning, niet in de evaluatie achteraf. Ze gebeuren in de vijf minuten voordat de zaal weer volloopt, bij het koffieapparaat, in de gang tussen twee ruimtes. Ik heb ze twintig jaar lang beschouwd als het randgebeuren rond het echte werk.
Dat is ook logisch. Een programma is waar je op afgerekend wordt. Daar zit de voorbereiding in, daar staat je naam onder, daar gaat de factuur over. De gang is wat er tussendoor gebeurt terwijl je onderweg bent naar het volgende blok. Je bent er niet in de rol van trainer. Je bent er gewoon als iemand die staat te wachten tot de zaal weer open is.
Precies dat maakt het misschien anders. Er is geen rol om in te blijven, aan geen van beide kanten.
Ze zei nooit nee, ze stelde een vraag
Er is iets dat me aan haar opviel, en het duurde te lang voordat ik het doorhad.
Ze zei nooit nee tegen mij. Niet één keer. Als ze het ergens niet mee eens was, stelde ze in plaats daarvan een vraag. En ik beantwoordde die vraag, ging door met waar ik mee bezig was, en besefte pas veel later dat de vraag het nee was.
Een Nederlandse collega zou het gewoon gezegd hebben. Plat, over de tafel heen, klaar. Zij gaf het me ingepakt, en vertrouwde erop dat ik het zou uitpakken.
Ik denk niet dat dat verlegenheid is. Ik denk dat het een compleet ander idee is van hoe respect in een kamer eruitziet. In het ene beeld van respect zeg je wat je vindt, want anders laat je de ander in het ongewisse. In het andere beeld geef je de ander de ruimte om zelf tot de conclusie te komen, want anders zet je hem klem waar mensen bij zijn. Beide zijn zorgvuldig. Beide zijn beleefd. Ze zien er alleen precies omgekeerd uit.
Het lastige is dat de tweede vorm er voor een Nederlandse oren uitziet als instemming. Er komt geen tegenwerping, er komt een vraag. Je beantwoordt de vraag, iedereen knikt, en je loopt weg met het gevoel dat het geland is. Terwijl er net iets gezegd is dat je niet gehoord hebt.
En het is niet zo dat zij onduidelijk was. Ze was volstrekt duidelijk, alleen in een taal die ik niet vloeiend spreek. De vraag had een vorm. Hij kwam op een bepaald moment, ging over een detail dat er niet toe leek te doen, en werd gesteld op een toon die nergens om vroeg. Als ik terugdenk aan de keren dat het gebeurde, herken ik nu het patroon. Toen zag ik alleen een geïnteresseerde stagiaire die goed meedacht.
Dat is denk ik het eerlijkste dat ik erover kan zeggen. Het lag niet aan haar signaal. Het lag aan mijn ontvangst.
Hoeveel van die vragen ben ik voorbijgelopen
Dat besef zette me stil. Niet om haar, want bij haar viel het me uiteindelijk op. Maar om alle keren dat het me niet opviel.
Hoeveel van die stille vragen ben ik in twintig jaar voorbijgelopen. Hoe vaak heeft iemand mij nee gezegd op de enige manier die voor hem veilig voelde, en hoorde ik helemaal niets. Ik heb geen manier om dat te tellen. Dat is precies wat het ongemakkelijk maakt. De keren dat het misgaat zien er van binnenuit exact hetzelfde uit als de keren dat het goed gaat.
Ik heb geen model dat dit oplost. Wat ik wel heb, is een gewoonte die ik sindsdien probeer vol te houden: als iemand een vraag stelt waar ik makkelijk antwoord op kan geven, wacht ik een tel langer voordat ik dat doe. En soms stel ik dan de wedervraag. Wat zou jij hier anders doen. Niet omdat dat een truc is, maar omdat het de ander een deur geeft die iets breder openstaat dan de deur die ik zelf had gebouwd.
Vaak komt er dan gewoon een antwoord op mijn vraag en was het inderdaad een vraag. Soms komt er iets anders. Dat verschil is de moeite waard.
Wat me daarbij helpt is een lager verwachtingsniveau van mezelf. Ik ga dit niet foutloos doen. Ik ga in Taipei dingen missen die ik in Almere direct zou horen, en waarschijnlijk andersom ook. De vraag is niet of ik het perfect lees. De vraag is of ik genoeg ruimte laat dat iemand het nog een tweede keer kan zeggen.
De mail die niet over de training ging
Toen kwam haar mail. Ze bedankte me niet voor een training. Ze schreef: "I learned a great deal from your perspectives on people, growth, and career development." Het echte spul, zei ze, kwam uit de gesprekken tussen de sessies door. Niet uit het programma waarvoor ik ingehuurd was. Uit de gang.
Dat is een ongemakkelijk compliment als je je vak serieus neemt. Ik heb dat programma zorgvuldig gebouwd. Er zat opbouw in, oefening, structuur. En het ding dat bij haar bleef hangen, ontstond in de momenten die niemand ingepland had, met iemand die formeel geen deelnemer was.
Ik heb het eerst weggewuifd als een aardige uitzondering. Dat is het niet. Als ik terugkijk op wat mensen me jaren later terugvertellen, gaat het zelden over een oefening of een model. Het gaat bijna altijd over één zin die iemand tegen ze zei, op een moment dat er geen agenda was.
Ik denk dat dat komt doordat een programma bedoeld is voor de groep en een gesprek op de gang bedoeld is voor één persoon. In de zaal moet alles kloppen voor twaalf mensen tegelijk. In de gang hoeft het maar voor één iemand te kloppen, en dat is precies wat het scherp maakt. Er is niets algemeens aan.
Wat me daarnaast opvalt: ik heb in die gesprekken zelden iets gezegd wat ik niet ook in de zaal had kunnen zeggen. Het verschil zit niet in de inhoud. Het zit erin dat er niemand meekeek.
Hoe ver een klein ding reist
Twintig jaar doe ik dit nu, van een trainingsruimte in Almere tot een klant in Taipei. En als er één ding is dat ik ben opgehouden toeval te noemen, is het dit: je weet nooit hoe ver een klein ding reist.
Iemand stelt één andere vraag. Iemand voelt zich één keer gehoord. En een jaar later is dat verder gekomen dan alles wat je op een slide hebt gezet.
Dat is geen sentimentele gedachte, het is een praktische. Het betekent dat de momenten waarop je denkt dat je niet aan het werk bent, vaak de momenten zijn waarop je het meeste doet. En dat de mensen die er formeel niet toe doen in jouw opdracht, de ondersteuner, de stagiair, de collega die even meeluistert, precies de mensen kunnen zijn bij wie het landt.
Zij gaat nu naar PwC. Onze wegen kruisen elkaar misschien nog eens, misschien ook niet.
Maar als jij degene bent die het van de zijkant ondersteunt, de internationale collega die het echte werk doet in de momenten die niemand heeft ingepland, en je je ooit hebt afgevraagd of het aankomt: het komt aan. Soms bij de persoon die pal naast je stond, geen nee zei, en hoopte dat je de vraag zou horen.
Dank je wel voor de herinnering. Ik had hem nodig.