Managers worden getraind om duidelijkheid te zoeken. Maar leiderschap geeft het zelden.
Want in complexe systemen blijft de waarheid in beweging. Maar beslissingen kunnen niet wachten.
Wetenschap, geneeskunde en bewegende waarheid
De wetenschap herinnert ons eraan. Het geeft ons geen waarheid. Het geeft ons het beste model van de werkelijkheid, tot er een beter verschijnt.
In de geneeskunde gebeurt dit elke dag. Wat vandaag als gouden standaard wordt beschouwd, kan morgen verouderd zijn. Een nieuw onderzoek, een grotere dataset, een andere methode: en het beste antwoord verandert.
Een ervaren directeur vertelde me ooit:
"Wat we vandaag beslissen, in turbulente tijden, moeten we morgen misschien terugdraaien."
Die zin bleef bij me.
Want het gaat niet alleen over de 'waarheid'. Het gaat over leiderschap. Over hoe we beslissen, en welke verantwoordelijkheid we nemen voor het feit dat ons huidige beste antwoord morgen niet meer voldoet.
Het echte risico: doen alsof zekerheid bestaat
Het echte risico was nooit ongelijk hebben. Het was doen alsof zekerheid bestond.
Elke beslissing rust op gedeeltelijke informatie. Markten verschuiven. Mensen veranderen. Data evolueert. Toch handelen veel leiders alsof zekerheid een vereiste is.
Dat doet drie dingen tegelijk, alle drie schadelijk.
Het maakt het besluit kwetsbaarder dan nodig, want zodra de werkelijkheid verschuift, moet de leider zijn eigen vorige zekerheid weerleggen. Dat is dure energie.
Het sluit het team uit van het denkproces, want bij zekerheid is er niets meer te bevragen. Iedereen die alsnog twijfels heeft, voelt zich uitgesloten.
En het maakt de organisatie als geheel langzamer in het opnemen van nieuwe informatie, want elke verandering moet eerst door de filter van 'maar gisteren wisten we het toch zeker'.
Stilte vult het gat dat zekerheid achterlaat
Wanneer zekerheid uitblijft, vult stilte rustig het gat.
Dat is een patroon dat ik in elke organisatie zie waar leiders moeite hebben met onzekerheid. De vergaderingen worden korter. De vragen worden minder. De besluiten worden eerder gepresenteerd dan onderzocht.
Stilte is de standaard in een team waar twijfel niet wordt gewaardeerd. Niet omdat mensen niets te zeggen hebben. Omdat ze geleerd hebben dat zeggen wat ze niet weten kostbaar is.
De leider denkt dat het team het eens is. Het team weet dat het niet de moeite waard is om te bevragen. En het besluit rolt door, gestut door een consensus die er niet werkelijk was.
Werken met onzekerheid in plaats van eromheen
Ik werk bewust met onzekerheid. Omdat het scherper denken en echte creativiteit voedt.
Ik help leiders door onzekerheid heen te bewegen, niet eromheen.
Het verschil zit in de vraag die je stelt. 'Wat is het juiste antwoord' versus 'wat zijn de aannames die we nu maken, en wat zou ons aan het wankelen brengen'. De eerste vraag dwingt zekerheid. De tweede vraag eert dat zekerheid niet altijd kan.
Wanneer teams ruimte maken voor twijfel, verliezen ze geen richting. Ze winnen duidelijkheid en vertrouwen. Niet de duidelijkheid van een definitief antwoord. De duidelijkheid van een gedeeld kader waarbinnen het team weet hoe het verder gaat als de werkelijkheid verschuift.
Popper: vooruitgang begint bij ongelijk willen krijgen
Karl Popper zei dat vooruitgang begint wanneer we bereid zijn ongelijk te krijgen.
Leiderschap ook, vooral in kamers waar de inzet hoog is.
Een leider die zijn eigen vorige standpunt herziet, geeft het team toestemming om hetzelfde te doen. Een leider die vasthoudt om gezicht te bewaren, leert het team dat consistentie boven juistheid gaat.
Een team dat consistent maar fout is, presteert minder goed dan een team dat regelmatig bijstuurt op basis van nieuwe informatie.
Dat klinkt vanzelfsprekend. In de praktijk is het zeldzaam. Want de eerste reflex bij nieuwe informatie die niet past in het oude verhaal, is om de informatie te negeren of te herinterpreteren tot ze toch past. Popper noemde dit de neiging tot zelfbevestiging. Goede leiders trainen die neiging niet weg, maar leren hem opmerken zodra hij verschijnt.
Drie praktijken om te leiden in onzekerheid
Om goed te leiden in onzekerheid, oefen dit wekelijks:
- Wissel vertrouwen in voor nieuwsgierigheid. Wanneer je merkt dat je een sterke overtuiging hebt over hoe iets zou moeten gaan, vraag jezelf af: wat zou ik moeten zien om van mening te veranderen? Schrijf het op. Wanneer dat signaal verschijnt, ben je bereid om te bewegen.
- Maak van twijfel een gedeeld gesprek, geen privéstrijd. Een leider die alleen twijfelt, draagt het gewicht van het hele systeem. Een team dat samen twijfelt, verdeelt dat gewicht en haalt sneller meer informatie boven. De prijs is dat je je twijfel zichtbaar moet maken voordat je antwoord hebt.
- Beloon leren, niet alleen nauwkeurigheid. In een team waar alleen 'gelijk hebben' geprezen wordt, leert iedereen om voorzichtig te zijn met voorspellingen. In een team waar 'iets nieuws ontdekken' geprezen wordt, ook al was de vorige aanname fout, ontstaat ruimte voor experiment. Het verschil zit in wat de leider expliciet erkent.
Beweegt jouw leiderschap mee met de waarheid?
Want de waarheid zal altijd in beweging zijn. De vraag is:
Beweegt jouw leiderschap mee?
Een leider die de bewegende waarheid aankan, hoeft minder te corrigeren omdat hij minder vasthoudt aan vorige posities. Hij beweegt graduwiijs mee, in plaats van met grote koerswijzigingen die het team uit balans brengen. Het is geen lager tempo. Het is preciezer tempo, gestuurd door wat de werkelijkheid laat zien in plaats van door wat hij gisteren beweerde.
Dat is wat duidelijkheid betekent in onzekerheid. Niet wachten tot alles klopt. Bewegen op het beste model dat we nu hebben, met de openheid om dat model te vervangen zodra een beter verschijnt. Niet als zwakte. Als de meest precieze vorm van leiderschap die er bestaat.