Artikel
Below-the-Surface Leadership

Psychologische veiligheid: waarom de term tekortschiet

Raymond Honings 20 maart 2026
Psychologische veiligheid als praktijk: een team dat spanning leert benoemen in plaats van wachten tot het systeem garanties biedt.
Samenvatting

Psychologische veiligheid doet ertoe, en toch schiet de term tekort zodra hij als claim wordt gebruikt. Iets dat de leider moet creëren, dat het systeem moet garanderen, dat anderen moeten bieden voordat ik mij uitspreek. Zo ontstaat een wachtkamer waarin niemand beweegt terwijl de spanningen onder de oppervlakte blijven. Onder de vraag om meer veiligheid zit de stille aanname dat het wordt geleverd in plaats van gebouwd.

Kernpunten
  • Psychologische veiligheid wordt te vaak gepresenteerd als een claim. Iets dat de leider moet creeren, het systeem moet garanderen, anderen moeten bieden. Daar wordt de term problematisch.
  • Veiligheid is geen conditie die het systeem levert. Het is een praktijk die rijpt door individuele bijdrage, te beginnen bij hoe jij omgaat met spanning op het moment dat het er toe doet.
  • De Veiligheidslus is geen framework. Het is een gewoonte: zie wat er in jou gebeurt, zeg het hardop wanneer het telt, leer van wat volgt, herhaal. Volwassenheid onder druk is wat er werkelijk groeit.

Psychologische veiligheid doet er toe. Laat ik daar duidelijk over zijn. En toch heb ik gemerkt dat de term me soms irriteert. Niet vanwege het concept zelf. Wel vanwege hoe het vaak wordt gebruikt.

Waarom de term me irriteert

Ik zie veiligheid regelmatig geformuleerd als een claim. Iets wat de leider moet creeren. Iets wat het systeem moet garanderen. Iets wat anderen moeten bieden voordat ik mij durf uit te spreken.

Daar wordt het problematisch. Want de manier waarop we over een woord praten, bepaalt wat we ermee kunnen doen. En de claim-versie van veiligheid haalt de praktijk eruit.

Wanneer veiligheid een leverbaar product wordt, ontstaat er een wachtkamer. Ik wacht tot de leider de juiste toon zet. Het team wacht tot de leider de juiste toon zet. De leider wacht tot het team signalen geeft dat de toon goed is. Niemand beweegt, en intussen blijven de spanningen onder de oppervlakte zitten waar ze het meeste schade aanrichten.

De stille aanname onder de vraag

Onder de vraag om meer veiligheid zit een stille aanname. Dat veiligheid wordt geleverd, niet gebouwd. Dat het iets is dat aan jou toekomt, en dat je het tekort doet als je het niet ervaart.

Hoe meer veiligheid een vraag wordt, hoe minder we praten over persoonlijke bijdrage. En hoe minder we praten over persoonlijke bijdrage, hoe meer we vastlopen in het verwachten van iets dat alleen ontstaat door beweging.

Ik geloof niet dat dit cynisch is. Ik geloof dat het functioneel is. De talen die we kiezen om over werk te praten, vormen wat we doen. Het verschil tussen 'veiligheid leveren' en 'veiligheid oefenen' is geen semantiek. Het is het verschil tussen een team dat wacht en een team dat doet.

Twee jaar wachten op een moment dat niet komt

Een manager bij een techbedrijf in Amsterdam vertelde me vorig jaar iets wat me is bijgebleven. Ze zei: 'Mijn team moet zich veiliger voelen voordat ze kunnen spreken.' Ze had twee jaar gewacht tot dat moment zou arriveren.

Twee jaar. Twee jaar van vergaderingen waarin de echte gesprekken niet plaatsvonden. Twee jaar van escalaties achter de schermen. Twee jaar van mensen die thuis stoom afblazen over wat er in het team niet gezegd werd.

Ik herkende het patroon onmiddellijk. Ik had het tientallen keren eerder gezien. In Tokio, in Berlijn, in Rotterdam. Verschillende culturen, verschillende industrieen, hetzelfde patroon. Een team dat wacht op een moment dat niet vanzelf komt.

Wat in al die situaties doorbrak was niet een nieuw beleid of een trainingstraject. Het was een persoon die stopte met wachten. Niet altijd de leider. Vaak iemand zonder formele macht, die op een goed moment iets benoemde wat anderen ook voelden maar niet zeiden. Vanaf dat moment werd het mogelijk voor anderen om hetzelfde te doen.

De Veiligheidslus als praktijk

Ik noem deze beweging de Veiligheidslus. Het is geen model dat ik op een whiteboard teken om indruk te maken. Het is de eenvoudigste manier die ik ken om de praktijk te beschrijven die in elk gezond team werkt.

De lus heeft vier bewegingen.

Zie wat er in jou gebeurt. Wanneer er spanning ontstaat, merk het op. Niet pas thuis op de bank, maar op het moment zelf. Wat voel je in je lichaam, wat denk je, wat is de impuls die opkomt? Dit waarnemen is de eerste discipline. Zonder dit blijft alles wat volgt onbewust en reactief.

Zeg het hardop wanneer het telt. Niet alles hoeft uitgesproken te worden, maar het moet wel uitgesproken worden wanneer het telt. Op het moment in de meeting waarop het verschil maakt. In het gesprek met de collega waar de impasse begint. Niet later, want later is het verhaal al gestold.

Leer van wat volgt. Wanneer je iets hardop zegt, gebeurt er iets. Soms gaat het goed, soms blijkt je inschatting niet te kloppen, soms reageert iemand anders dan je had verwacht. Dat is data, geen oordeel. Wat zegt het over de spanning die je voelde, wat zegt het over de ander, wat zegt het over hoe je het bracht?

Herhaal de beweging. Eenmalig is een incident. Herhaaldelijk is een patroon. Pas bij herhaling wordt de lus zichtbaar voor anderen, en pas dan begint het effect te werken op het team om je heen.

Het is een praktijk, geen conditie. Niemand kan hem voor je doen. En tegelijk merken anderen het wanneer je hem doet, en wordt het voor hen makkelijker om hem zelf op te pakken.

Het begint altijd bij een persoon

In elk team waar ik deze verschuiving heb gezien, begon het bij een persoon. Een persoon die stopte met wachten tot anderen als eerste gingen. Een persoon die accepteerde dat de eerste beweging risico inhoudt en het toch deed.

Dat is geen heroisme. Dat is verantwoordelijkheid op micro-schaal. Het is de bereidheid om de stille aanname te doorbreken dat veiligheid eerst geleverd moet worden voordat ik mag bewegen.

Wanneer een persoon dat doet, ontstaat er ruimte. Wanneer twee mensen dat doen, ontstaat er een patroon. Wanneer drie of vier mensen het doen, kantelt het team. Niet omdat het beleid verandert, maar omdat de norm verschuift.

Volwassenheid onder druk

Wat ontstaat noem ik veiligheid. Maar eigenlijk is het iets diepers. Het is volwassenheid onder druk.

Volwassenheid onder druk is wat in een team overblijft als de routines van het kantoor wegvallen en het werk werkelijk ingewikkeld wordt. Het is wat zichtbaar wordt op het moment dat de cijfers tegenvallen, dat het project loopt vast, dat een belangrijke klant boos belt. Op die momenten is het niet de cultuurverklaring op de muur die het team draagt. Het zijn de gewoontes die mensen onder druk laten zien.

Een team waarin individuen de Veiligheidslus hebben geoefend, draagt zwaarder gewicht zonder te breken. Niet omdat ze het beter weten, maar omdat ze beter blijven praten met elkaar terwijl ze het niet weten.

Wat er overblijft als de claim wegvalt

Wanneer je veiligheid loslaat als claim en oppakt als praktijk, verdwijnt de wachtkamer. Je hoeft niet meer te bepalen of de leider goed genoeg is, of het systeem voldoende beschermt, of de andere teamleden eerst zullen bewegen. Je hebt iets in handen wat je zelf kunt doen.

Dat klinkt klein. In de praktijk is het groot. Want zodra een team stopt met wachten op de claim en begint met de praktijk, verandert de aard van het werk. De spanningen worden niet weggemaakt, maar ze worden bewerkbaar. De fouten verdwijnen niet, maar ze worden bespreekbaar. De druk wordt niet minder, maar de mensen die hem dragen worden steviger.

Je kunt geen veiligheid van anderen eisen. Je kunt alleen je eigen bijdrage aan het systeem laten rijpen. Dat is het werk. Het is minder dan we hopen en meer dan we denken.

Wat je meeneemt

Veiligheid is geen conditie die je vraagt of krijgt. Het is een praktijk die rijpt door bijdrage. Stop met wachten tot anderen als eerste gaan. Begin bij hoe jij omgaat met spanning op het moment dat het telt.

Wat dan ontstaat voelt aan als veiligheid, maar is eigenlijk iets diepers. Volwassenheid onder druk. En dat is wat teams werkelijk dragen wanneer het ingewikkeld wordt.

Bronnen
  1. Edmondson, A. C. (1999). Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350-383. link
  2. Edmondson, A. C. (2018). The Fearless Organization: Creating Psychological Safety in the Workplace for Learning, Innovation, and Growth. Wiley. link
  3. Tuckman, B. W. (1965). Developmental sequence in small groups. Psychological Bulletin, 63(6), 384-399. link

Veelgestelde vragen

Is dit een pleidooi tegen psychologische veiligheid? +
Nee. Psychologische veiligheid doet er toe. Het is een van de belangrijkste voorspellers van teamprestatie en lerend vermogen. Wat me irriteert is niet het concept, maar het gebruik. Wanneer veiligheid wordt geformuleerd als iets dat de leider moet leveren of het systeem moet garanderen, verschuift de aandacht weg van de plek waar het echt rijpt: de individuele bijdrage van iedereen die in het team zit. Dit artikel is een pleidooi om veiligheid serieus te nemen als praktijk, niet als claim.
Wat is de Veiligheidslus precies? +
Een eenvoudige praktijk in vier bewegingen. Zie wat er in jou gebeurt op het moment dat de spanning oploopt. Zeg het hardop wanneer het telt, niet later in de wandelgangen. Leer van wat er gebeurt als je het uitspreekt, zonder te oordelen over jezelf of de ander. Herhaal de beweging, zodat het een gewoonte wordt en geen heroische uitzondering. Het is geen framework dat je kunt installeren in een team. Het is een patroon dat je in jezelf ontwikkelt en dat anderen zichtbaar wordt door je gedrag.
Heeft de leider dan geen rol in het creeren van veiligheid? +
Zeker wel. De leider modelleert. Maar modelleren is iets anders dan leveren. Een leider die zegt dat het team veilig is, levert geen veiligheid. Een leider die zelf als eerste een spanning benoemt, in het gesprek blijft, niet terugtrekt wanneer het oncomfortabel wordt, modelleert wat veiligheid in de praktijk betekent. Dat is een uitnodiging, geen garantie. De rest van het team moet die uitnodiging zelf aannemen.
Wat als ik in een team zit waar het echt onveilig is? +
Dan is dit artikel niet bedoeld om je verantwoordelijk te maken voor wat het systeem nalaat. Onveiligheid is reeel. Pesten, machtsmisbruik, intimidatie zijn geen praktijkvragen, dat zijn structurele problemen die structureel adres vragen. Wat ik bedoel met de Veiligheidslus geldt voor de overgrote meerderheid van teams: teams met goed bedoelende mensen die wachten op elkaar voordat iemand de eerste stap zet. Daar werkt de praktijk.
Hoe weet ik of mijn team toe is aan deze verschuiving? +
Een goede test is luisteren naar de taal die het team gebruikt. Hoor je vooral zinnen die beginnen met 'het management moet', 'we hebben meer veiligheid nodig', 'als zij eerst', dan zit het team vast in de claim-modus. Hoor je zinnen die beginnen met 'ik merk bij mezelf', 'ik wil iets benoemen', 'ik weet niet zeker maar', dan is de praktijk al begonnen. De verschuiving is meestal niet abrupt. Hij begint bij een of twee mensen die de toon zetten, en groeit langzaam uit.
Raymond Honings
Over de auteur

Raymond Honings

Raymond is oprichter van Seemotion. Hij werkt met managers en leiderschapsteams over culturen heen aan zelfredzame teams die presteren onder druk. De afgelopen jaren werkte hij met meer dan 1.000 managers wereldwijd. Het meeste werk doet hij nu in Azië, vooral in Korea, Taiwan, China en Japan.